Dzięki uprzejmości Akademii Piłkarskiej Wisły Kraków, w drugim numerze Newslettera (kwartalnik/nr 02/maj 2018) wydawanego dla klubów partnerskich ukazał się mój artykuł opisujący Logikę Periodyzacji Taktycznej. Serdecznie zapraszam do przeczytania go również na mojej stronie!

 

Kiełkująca globalność w okresie wymierającego redukcjonizmu. Zarządzanie relacją jednostka/zespół/jednostka komponentem przyszłości

W artykule zatytułowanym: Być człowiekiem – Logika Periodyzacji Taktycznej zaprezentowałem nowe spojrzenie na mecz dwóch maksymalnie złożonych systemów – drużyn, które tworzą maksymalnie złożone systemy – zawodnicy. Wyjaśniłem w nim także w jaki sposób rozpatrywać powinniśmy Logikę Periodyzacji Taktycznej w odniesieniu do rozumienia tego co oznacza – Być człowiekiem. Tym samym ja jako autor, a Ty jako czytelnik skupiliśmy się na najbardziej indywidualnym poziomie gry. Za pomocą tego artykułu, chcę przedstawić moje spojrzenie na proces treningowy koncentrując się na poziomie zespołowym, na który zachowanie każdej jednostki ma znaczący wpływ.

Przekraczając granice naszego myślenia z tradycyjnej formy postrzegania gry opartej na linearnych relacjach, równowadze, stabilności i poszukiwaniu statystycznej średniej wkraczamy w okres, w którym sukces zależeć będzie od relacji pomiędzy podmiotami, strukturze, czy auto-dopasowaniu jednostki i zespołu. Uważam, że jako globalna społeczność, w myśl postmodernizmu, coraz częściej swoje poglądy zaczniemy opierać na biologii, rozumieniu, poszukiwaniu i różnorodności.

Kiełkująca globalność, bardzo wybiegająca w przyszłość obecnego paradygmatu myślenia, rozpoczyna proces zejścia na dalszy plan redukcjonizmu, w którym trenerzy piłkarscy dzielili wymiary gry na poszczególne komponenty. Dzięki powstałym w XIX wieku nowoczesnym uniwersytetom nauczyliśmy się rozwijać i kształcić naszych podopiecznych wyposażając ich poprzez trening w takie narzędzia jak podanie, przyjęcie piłki czy uderzenie do bramki. Poszukując możliwości przekroczenia barier wynikających z treningu komponentów o charakterze braku kontekstu gry zaczęliśmy także zwracać uwagę na model strukturalny rozpatrując holizm jako połączenie perspektyw tradycjonalnej i funkcjonalnej. W tym ujęciu najczęściej omawianymi i rozwijanymi komponentami były więc zrozumienie i skojarzenie poznawcze. Uważając, że człowiek wymyślił już wszystko, a piłka nożna jest prostą grą zastanawiamy się, w którym kierunku powinniśmy zmierzać obecnie. Odpowiedzi udziela nam Vítor Frade – twórca Periodyzacji Taktycznej uznając, że należy spoglądać na model systemowy.

Adaptacja jednostki do zespołu oraz zespołu do jednostki
Zgłębiając wiedzę odnoszącą się do metodologii portugalskiego trenera piłkarskiego zaczniemy dostrzegać, że gra jest konfrontacją pomiędzy chaosem deterministycznym systemów a organizacją fraktalną (Connolly F., White P., 2017). Innymi słowy grę zespołową można opisać jako fenomen ścierających się nieprzewidywalnych systemów z jego fraktalnymi częściami, które tworzą pewne wzorce zachowań. Pojmując w ten sposób charakter gry możemy dostrzec, że jest on rezultatem objawiającym się w dużej wrażliwości rozwiązań na dowolnie małe zaburzenie jej parametrów. Wobec tego grę charakteryzują niezmiennie przenikający się porządek i nieporządek, stabilność i niestabilność, jednolitość i różnorodność.

Okres nauki pod przewodnictwem Vítora Frade oraz doświadczenie praktycznej pracy w zespole kategorii wiekowej do lat 14 Akademii Piłkarskiej Wisły Kraków pozwoliły mi jako trenerowi piłkarskiemu głębiej dostrzegać opisany wyżej charakter gry i rozpocząć na nowo proces poszukiwania odpowiedzi, który z komponentów gry jest najbardziej istotnym dla rozwoju zawodnika – składowej jednostki zespołu. Starając się zrozumieć grę jako całość wielokrotnie konfrontujemy się z trudnościami związanymi z wysokim poziomem jej złożoności. Poszukując pomocy zaczynamy rozkładać ją, jednak bez zubożenia o kontekst gry, na fraktalne części. Analizując te części, które posiadają kontekst gry jesteśmy w stanie zrozumieć, że w każdym sporcie zespołowym fundamentalnym komponentem i matką wszystkich innych jest auto-dopasowanie, nazywane przeze mnie adaptacją systemów. Może ona zostać określona także jako adaptacja jednostki do zachowań zespołu i zespołu do zachowań jednostki. Twierdzę, że zdolność poprawnego zarządzania tą relacją, a także czasem działań i sposobem zajmowania przez drużynę przestrzeni boiskowej jest kluczowa, aby zaniechać procesu dzielenia gry na poszczególne momenty: atakowania, przejścia z atakowania do bronienia, bronienia i przejścia z bronienia do atakowania.

Zanim przedstawię dlaczego w mojej opinii proces treningowy nie powinien być dzielony na momenty oraz dlaczego nie powinniśmy w ten sposób analizować gry zobrazuję na poniższych grafikach (1 i 2) wpływ pozycjonowania się jednego zawodnika względem działań drużyny oraz zespołu względem zawodnika.

Adaptacja systemów - grafika 1 i 2

Zwracając uwagę na pozycjonowanie się zawodników oznaczonych numerami 6, 9 i 10 na grafice pierwszej możemy zaobserwować jak sposób pozycjonowania się całego zespołu lub jego fraktalnych grup, wynikający z przyjętych przez zespół celów na poziomie pomiędzy sektorami wpływa na lokalizowanie się jednostek. Jako że przyjętą dla drużyny zasadą tego poziomu jest: zdefiniowanie dominującego rombu (zawodnicy bezpośrednio grający w centrum gry) oraz dostosowanie do niego pozostałych członków drużyny (zawodnicy funkcjonujący poza centrum gry) można dostrzec, że zawodnicy grający z numerami 6 i 9 wypełniają zwolnione przestrzenie przez dominujący romb. Tym samym ich indywidualne pozycjonowanie się oraz co dużo bardziej istotne – zdefiniowane zachowania są efektem tego w jaki sposób pozycjonuje się konkretna grupa (tutaj romb), jaką jest część fraktalna zespołu. Zwracając uwagę na pozycjonowanie się zawodnika z numerem 10 możemy zaobserwować kolejną zależność. W momencie, w którym grupa dominującego rombu wytworzyła konieczność innego pozycjonowania się i przyjęcia odmiennych zadań dla zawodników 6 i 9, ich ścisła relacja tworzy także potrzebę ponownego pozycjonowania się zawodnika z numerem 10. Jednakże ten, w przedstawianej sytuacji źle pozycjonowany, ma także negatywne oddziaływanie na ustawienie i zadania zawodnika z numerem 7. Innymi słowy, wymagania odnoszące się do pozycjonowania i przyjętych zasad, które stworzyła drużyna na poziomie grupowym mają znaczący wpływ na funkcjonowanie jednostek zespołu, które przez efekt pozytywnej lub negatywnej odpowiedzi wpływają taże na cały zespół. Ten fakt bardzo dobrze zobrazowany jest na grafice drugiej. Możemy na niej dostrzec jak pozycjonowanie się zawodnika z numerem 10 wpływa na zaburzenia związane ze strukturą całej drużyny, a co więcej ze skutecznością realizacji jej zadań na poziomie zespołowym.

Adaptacja systemów - grafika 3 i 4

Komponent auto-dopasowania nie tylko w zarządzaniu relacją jednostki z zespołem sprawuje kluczową rolę. Respektowanie go jest wymagane przede wszystkim w celu eliminacji potrzeby diametralnej zmiany w odniesieniu do pozycjonowania się zawodników w trakcie odzyskania lub utraty piłki. Grafika trzecia przedstawia nie tylko moment podania piłki przez zawodnika oznaczonego numerem 10 (czerwony) do zawodnika z numerem 9 (czerwony), ale przede wszystkim strukturę całego zespołu, która jest rezultatem wpływu jaki na drużynę ma każdy zawodnik. Jak możemy zaobserwować na grafice czwartej – wspomniane podanie nie było celnym i piłka dotarła do przeciwnika (zawodnik numer 6 – biały). W trakcie podania piłki zmiana epicentrum gry wpłynęła na zmianę pozycji zawodników, a płynność tego procesu wyeliminowała potrzebę re-pozycjonowania się w momencie przejścia z atakowania do bronienia. Efektem komponentu auto-dopasowania jest powstanie struktury rombu, dominującego w odbiorze piłki, który tworzą zawodnicy z numerami: 4, 8, 9 i 10.

Adaptacja systemów w Idei Gry
Jako że cykl artykułów mojego autorstwa odnosi się do kompleksowego ujęcia procesu treningowego należy pamiętać, że aby komponent auto-dopasowania mógł spowodować eliminację podziału momentów w grze – Idea Gry powinna zostać skonstruowana w poszanowaniu maksymalnie złożonego charakteru gry. W momencie poprawnego rozumienia różnicy pomiędzy faktem, że Periodyzacja Taktyczna jest metodologią, a nie konkretną metodą klarownym jest, że za pomocą niej można poddać operacjonalizacji każdą Ideę Gry – zarówno tę lepszą i gorszą (ocena subiektywna), ale i bardziej lub mniej złożoną (ocena obiektywna). Tym samym, aby w pełni wykorzystać zalety komponentu auto-dopasowania istotnym jest zarówno rozumienie Periodyzacji Taktycznej, jak i umiejętność stworzenia maksymalnie kompleksowej Idei Gry. Oznacza to, że Fundamenty Gry każdego poziomu: zespołowego, pomiędzy sektorami, wewnątrz sektorów, grupowe czy indywidualne, które tworzy trener powinny ściśle korelować ze sobą w każdym momencie gry – zarówno wtedy kiedy drużyna piłkę posiada, jak i wtedy kiedy jej nie ma.

Grafika 5. Struktura rombu w mojej Idei Gry, źródło: opracowanie własne.

W czterech przedstawionych powyżej grafikach zawarłem strukturę zespołu, która została uchwycona z perspektywy Modelu Gry. Niewielki margines błędu w odniesieniu do pozycjonowania się zawodników świadczy o poprawnej formie operacjonalizacji Idei Gry. Moja Idea Gry oparta jest na strukturze rombu, ponieważ uważam, że daje ona możliwość jednoczesnej realizacji wszystkich Fundamentów Gry zgodnych z jej naturą wewnątrz relacji grupowej, nie blokując możliwości tworzenia gry o charakterze na zewnątrz/do wewnątrz (Tchórz T., Ludwiczak M., 2016).

W stworzonej dla mojego (moich) zespołu (zespołów) Idei Gry struktura rombu jest fundamentem dla każdej sytuacji w grze, bez względu na to, czy zespół posiada piłkę czy nie. Istnieje natomiast potrzeba rozpoznania kiedy i w jaki sposób ją tworzyć na nowo oraz kto i w jaki sposób powinien wypełniać zwalniane przestrzenie. Ten fakt wiąże się z potrzebą natychmiastowej zmiany zachowań zawodników co jest wynikiem potrzeby realizacji innych zachowań na przestrzeni czasu gry. Dlatego tak bardzo istotne jest stworzenie i dobranie dla Idei Gry takich Fundamentów Gry, które bez względu na okoliczności będą naprzemiennie ze soba współpracować. Należy być także świadomym tego, że posiadanie Idei Gry jest tylko początkiem w drodze do sukcesu. Kluczowe jest bowiem umiejętne jej wdrażanie poprzez trening, którego jednym z najbardziej istotnych procesów w Periodyzacji Taktycznej jest akulturacja.

Akulturacja – powiązana jest z adaptacją społeczną. Jest to mechanizm umożliwiający regulację wzajemnych stosunków między poszczególnymi podmiotami życia społecznego (jednostki, grupy społeczne). Elementy systemu przekształcają się w taki sposób, aby przetrwał cały system, który przynajmniej w pewnym stopniu musi być i chce być zintegrowany. W takim ujęciu adaptacja jest warunkiem integracji odmiennych kulturowo grup z kulturą dominującą (Wysocka E., 2007).

Akulturacja a środek treningowy
Periodyzacja Taktyczna nie jest treningiem z piłką. Jest treningiem z grą. Jednak tworząc środki treningowe powinniśmy pamiętać o tym, aby nie tworzyć ich dla wcześniej sprecyzowanych celów. Nasza gra nie może być bowiem odpowiedzią na pytanie trenera o rozwój konkretnego celu treningowego. Zagłębiając się w złożoność przygotowanej Idei trener piłkarski ma za zadanie tworzyć kolejne drogi prowadzące do rozwoju swojej Gry (Tchórz T., Tchórz D., 2017). Dlatego potrzeba posiadania sprecyzowanych zachowań, które zostają poddane operacjonalizacji jest istotna. Jednakże te zachowania są czymś na wzór drogowskazu, a nie celu do rozwinięcia. Tym samym posługując się Logiką Periodyzacji Taktycznej fundamentalnym obowiązkiem trenera jest układanie gier, które obfitują w możliwość występowania różnorodnych zachowań – ale zawsze tych odnoszących się do przyjętej Idei. Gra treningowa nie jest więc tworzona w oparciu o jeden cel. Jej zadaniem jest wymagać od zawodników wielu różnorodnych zachowań. Tylko w momencie przebywania przez długi czas w środowisku procesu treningowego zawierającym stały zestaw zachowań sprecyzowanej Idei Gry, istnieje możliwość poddania zawodników procesowi akulturacji. Rozumiejąc, w jaki sposób należy kreować środek treningowy jakim jest gra, aby proces akulturacji wspierał komponent auto-dopasowania możemy dostrzec, że Idea Gry jest łączącym te dwa elementy mostem. Posiadając bogatą w wiele zachowań grę treningową powinniśmy rozpocząć proces modyfikacji jej w ten sposób, aby wywołać efekt zwiększenia istotnych dla nas zachowań. Jako trenerzy musimy pamiętać o możliwości korzystania ze zmiennych środowiskowych i zadania. To właśnie za pomocą nich jesteśmy w stanie tego dokonać wywołując taki przebieg gry, który zapewnia powstawanie powtarzalnych wzorców zachowań, pożądanych przez nas – trenerów, które są kluczowymi w danym okresie rozwoju naszej Gry. Wówczas bez dogłębnego wyjaśniania zawodnikom gry treningowej czy też nakazywania konkretnych działań powinniśmy pozostawić ich swobodnymi. Naszym zadaniem nie jest przedstawianie zawodnikom jak mają grać, ale doprowadzenie do sytuacji, aby grali tak – jak tego chcemy. Jeżeli zaprojektowana przez nas gra będzie do tego prowadzić, będzie to oznaczać, że jako trenerzy spełniliśmy nasz obowiązek. Jeżeli pozostawiając zawodnikom swobodę w działaniu, wewnątrz wielu zachowań naszej Idei, podczas gry nie napotka on potrzeby wielokrotnej konfrontacji z tymi, które są w obecnym czasie dla nas istotne, oznacza to, że powinniśmy zastanowić się nad innym środkiem treningowym.

Grafika 6. Graficzne przedstawienie Fundamentu Kompleksowej ProgresjiGrafika 6. Praktyczne przedstawienie Fundamentu Kompleksowej Progresji Periodyzacji Taktycznej, źródło: opracowanie własne.

Prezentując grafikę odnoszącą się do gry na utrzymanie piłki (po lewej stronie) możemy dostrzec, że ja jako trener zaprojektowałem ją w zgodzie z Fundamentami Gry mojej Idei, które mówią o charakterze gry do wewnątrz i na zewnątrz. Być może zaproponowałem tę grę zawodnikom, ponieważ uważam, że potrzebują oni praktyki usprawniającej jakość przyjęcia kierunkowego piłki lub podania czy też przyjmowania pozycji otwartej w grze. Jednakże w obecnym okresie rozwoju mojej Gry istotnym dla mnie jest, aby umysł i ciało zawodników adaptowało się do charakteru gry, która opiera się na utrzymaniu piłki przez zwiększenie dynamiki gry za pomocą wymiany piłki w obrębie jednego obszaru. Tym samym zostawiam ich właśnie w takim środowisku, aby funkcjonowali w nim, praktykowali i cieszyli się grą czyniąc to czego chcę, nie nakazując im niczego. Dla lepszego zobrazowania mojego przekazu możemy przytoczyć przykład gry na utrzymanie, która nie pozycjonuje żadnego zawodnika, grającego z grupą posiadającą piłkę w środku. Wówczas, podopieczni wciąż będą rozwijać takie komponenty gry jak: przyjęcie, podanie czy pozycję otwartą ciała, jednak gra nie będzie posiadać charakteru mojej Idei, ponieważ piłka przemieszczać się będzie tylko po krawędzi struktury jaką tworzą zawodnicy, nigdy nie docierając do środka i nie zwiększając poziomu dynamiki gry.

Z rozmów z trenerami bardzo często dowiaduje się, że mają oni problem z rozumieniem Fundamentu Metodologicznego – Kompleksowej Progresji. Często wywodzi się on z rozumienia progresji błędnie kojarzonej z wdrażania jej w metodach konwencjonalnych. Fundament Kompleksowej Progresji w Periodyzacji Taktycznej odnosi się do Progresji mojego sposobu gry, a nie progresji w ćwiczeniu – innymi słowy dodania w nim czegoś, co sprawi, że stanie się bardziej wymagające. Opisywana szósta grafika przedstawia realizację tego Fundamentu w Periodyzacji Taktycznej. Patrząc na modyfikację środka treningowego (grafika po prawej) przez oczy konwencjonalne możemy dostrzec, że w stosunku do poprzedniego (grafika po lewej) nastąpił wręcz regres w postaci zmniejszenia złożoności gry przez eliminację jednego zawodnika. Natomiast z perspektywy Logiki Vítora Frade wykluczenie go z gry i stworzenie mniej złożonej odmiany pozwala na wykonanie Progresji w odniesieniu do mojego sposobu gry tworząc zawodnikom środowisko, w którym wystąpi potrzeba rotacji na pozycjach. Przez praktykę tak utworzonej gry nastąpi proces akulturacji zawodników do zasady mojej Idei Gry jaką jest: zwalnianie i wypełnianie przestrzeni wewnątrz struktury dominującego rombu.

Grafika 7. Jeden ze srodków treningowych mojej Idei GryGrafika 7. Jeden ze środków treningowych mojej Idei, źródło: opracowanie własne.

Innym przykładem realizacji Fundamentu Metodologicznego Kompleksowej Progresji mojego sposobu gry jest rozpoczęcie funkcjonowania w środowisku gry, które rozwija wiedzę proceduralną zawodników o takie Fundamenty Gry jak: funkcjonowanie pomiędzy liniami (poziom indywidualny), natychmiastowy odbiór piłki (poziom zespołowy) czy zamknięcie przestrzeni prowadzącemu piłkę (poziom indywidualny), ale także wyprowadzenie piłki z miejsca odbioru (grupowy) lub eksploracja przestrzeni (poziom indywidualny). Znaczącą  różnicą Logiki Periodyzacji Taktycznej w odniesieniu do logiki konwencjonalnej jest rozwój zawodnika nie narzucając mu niczego, a przez umiejscowienie go w środowisku, które obliguje go do konkretnego funkcjonowania. Wobec tego, zawodnika nie naucza się konkretnych zachowań i działań, a uczy zwiększając zakres wiedzy o nich przez dialog z trenerem i partnerami o grze podczas praktyki. Zaletą tego sposobu pracy jest także wielokrotność powtórzeń w środowisku zawierającym także wiele innych możliwości, a więc środowisku, w którym zdarzyć może się wszystko co związane z Ideą Gry. Tak realizowany proces treningowy nazywamy akulturacją.

Podsumowanie
Uważam, że tak jak kompleksowość rozpatrywać powinniśmy jako klucz do rozwoju naszego świata i świata treningu piłkarskiego, tak komponent auto-dopasowania (adaptacja systemowa) stanowić będzie o sukcesach naszej drużyny w przyszłych latach, w których rozumienie złożoności problemów będzie podstawą codziennego życia. Globalność charakteryzowana jest przez wiele elementów, naprzemiennie ze sobą korelujących, dlatego bardzo trudno jest opisać ją w znanym nam wszystkim z kartezjańskiego świata porządku. Elementami poruszanego w tym artykule tematu są Idea Gry, która stanowi kierunek rozwoju zawodników przez treningu, akulturacja jako proces operacjonalizacji Idei Gry oraz adaptacja systemowa objawiająca się stale w rezultacie działań jednostki i zespołu. Dostrzegając potrzebę zwrócenia uwagi na komponent auto-dopasowania w procesie treningowym pozwolę sobie zakończyć ten artykuł słowami Prigogine: Statystyczne prawdopodobieństwo, że organiczne struktury i najdokładniej zharmonizowane reakcje, które charakteryzują żywe organizmy, byłyby generowane przypadkowo, wynosi zero (Connolly F., White P., 2017).

 

Bibliografia

  • Connolly, F., & White, P. (2017). Game Changer. The art of sports science. Canada: Victory Belt Publishing Inc.
  • Tchórz, T., & Ludwiczak, M. (2016). Dorastanie w grze – wszechstronny rozwój zawodnika. Kategoria wiekowa U8-U12. Warszawa: Sport And Profit.
  • Tchórz, T., & Tchórz, D. (2017). Periodyzacja Taktyczna – Logika z innego świata. Izbica: nottchorzinfootball.
  • Wysocka, E. (2007) „My” i „Oni” – dlaczego tak trudno być razem. Odpowiedź pedagoga, psychologa i socjologa. W: Lalak, D. (red.) (2007) Migracja, uchodźstwo, wielokulturowość. Zderzenie kultur we współczesnym świecie. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.